خانه >> ایران >> ایران؛ سومین سقوط اقتصادی بزرگ جهان در سال ۲۰۱۹

ایران؛ سومین سقوط اقتصادی بزرگ جهان در سال ۲۰۱۹

آخرین برآورد صندوق بین‌المللی پول در سال ۲۰۱۹ میلادی نشان می‌دهد ایران در حال دست و پنجه نرم کردن با یکی از عمیق‌ترین رکودهای اقتصادی تاریخ خود است. بر اساس گزارشی که روز ۲۳ مهر ۱۳۹۸ از سوی این نهاد بین‌المللی شده، رشد اقتصادی ایران در سال جاری میلادی منفی ۹.۵ درصد برآورد شده است؛ رقمی که در ۳۱ سال گذشته بی‌سابقه است. به تعبیر ساده طی یک سال حدود یک دهم اقتصاد ایران آب رفته است. یک سال پیش‌تر هم رشد اقتصاد ایران در سال ۲۰۱۸ منفی ۵ درصد محاسبه شده بود. یعنی اگر فرض کنیم در سال ۲۰۱۷ اقتصاد ایران ۱۰۰ واحد بوده، یک سال بعد ۹۵ واحد شده و یک سال بعد به ۸۵ درصد رسیده است. یعنی در فاصله دو سال اقتصاد ایران ۱۵ درصد کوچک‌تر شده است.

اگر خط مقایسه را عقب‌تر بکشیم و مثلا از آغاز ریاست جمهوری حسن روحانی در سال ۲۰۱۳ میلادی شروع کنیم، به این نتیجه می‌رسیم که در فاصله ۶ سال اقتصاد ایران مطلقا در جا زده است. این در حالی است که مطابق برآوردهای جمعیتی مرکز آمار ایران، جمعیت ایران در این مدت از ۷۷ میلیون در سال ۹۲ به ۸۳ میلیون نفر رسیده است با به تعبیری در این ۶ سال جمعیت ایران ۸ درصد اضافه شده است. این به معنی آن است که در ۶ سال گذشته سرانه تولید ناخالص داخلی، یا به تعبیری متوسط سهم هر ایرانی از اقتصاد ۷ درصد کمتر شده است.

در مقام مقایسه اقتصاد کل جهان در این ۶ سال به طور متوسط ۱۹ درصد رشد داشته است، در حالی که خالص رشد اقتصاد ایران در ۶ سال گذشته کمتر از ۱.۸ درصد است. معنی این مقایسه عقب ماندن ایران از قافله توسعه در زمانه‌ای است که اغلب کشورهای جهان با شیب و شتاب نسبتا پایداری در حال رشد و توسعه‌اند، اما اقتصاد ایران در حالی که جمعیت روز به روز زیادتر می‌شود، کوچک و کوچک‌تر می‌شود؛ مگر آنکه اتفاقی بیفتد و ایران از مدار تحریم و بحران خارج شود، وگرنه طبق پیش‌بینی‌های صندوق پول، تا سال ۲۰۲۰ اقتصاد ایران نرخ رشدی بالاتر از یک درصد را تجربه نخواهد کرد. یعنی با احتساب افزایش جمعیت عملا اوضاع تغییری نخواهد کرد و شرایط روز به روز سخت‌تر خواهد شد.

مقایسه ایران با کشورهای دیگر چه چیزی را نشان می‌دهد؟

در رده‌بندی کشورها این رقم همچنین بعد از ونزوئلا و لیبی سومین رکود بزرگ سقوط اقتصادی در جهان در سال ۲۰۱۹ است. سالی که تنها ۱۴ کشور در جهان (بدون در نظر گرفتن کشورهایی که اطلاعاتی از آنها در دست نیست) رشد اقتصادی منفی را تجربه کرده و فقط پنج کشور عمق رکود اقتصادی در آنها بیش از ۵ درصد بوده است.

این در حالی است که متوسط رشد اقتصادی جهان در این سال ۳ درصد بوده است. به تعبیری عقب‌افتادگی اقتصاد ایران در یک سال گذشته به نسبت به متوسط جهانی ۱۲.۵ درصد است.

میزان عقب افتادگی ایران به نسبت همسایگان هم به همین ترتیب؛ رشد اقتصادی همسایگان ایران در سال ۲۰۱۹ به ترتیب زیر است:

پاکستان: مثبت ۳.۳ درصد

افغانستان: مثبت ۳ درصد

ترکمنستان: مثبت ۶.۳ درصد

جمهوری آذربایجان: مثبت ۲.۷ درصد

ترکیه: مثبت ۰.۲ درصد

عراق: مثبت ۳.۴ درصد

عربستان سعودی: مثبت ۰.۲ درصد

امارات متحده عربی: مثبت ۱.۶ درصد

قطر: مثبت ۲ درصد

کویت: مثبت ۰.۶ درصد

بحرین: مثبت ۲ درصد

عمان: صفر

مقایسه شرایط ایران با کشورهای همجوار، جای تردیدی باقی نمی‌گذارد که وضعیت ایران به طور خاص غیرعادی است و بیش از عوامل محیطی، عوامل خارجی و به طور مشخص تحریم‌های اقتصادی باعث سقوط اقتصادی شده‌اند. در واقع ناتوانی ایران از تنظیم مناسبات سیاسی خود با جهان، باعث به وجود آمدن این وضعیت شده است.

عامل اصلی سقوط ۱۰ درصدی اقتصاد ایران چیست؟

پس از اعمال تحریم‌ها و روشن شدن عزم آمریکا برای به صفر رساندن صادرات نفتی ایران، پیش‌بینی سقوط اقتصادی ۹.۵ درصد کار سختی نبود.

اگر سهم نفت را از اقتصاد ایران اندازه‌گیری کنیم درخواهیم یافت که قطع صادرات و کاهش تولید نفت چه تاثیری در رکود و کاهش نرخ رشد اقتصادی دارد.

طبق آمارهای بانک مرکزی، در سال‌های ۹۶ و ۹۷ سهم نفت از اقتصاد ایران بین ۲۲ تا ۲۳ درصد بوده است. در دوره قبلی تحریم‌ها در ابتدای دهه ۹۰، این سهم تا حدود ۱۴ درصد هم کاهش یافته، اما به طور سنتی چیزی بین ۲۰ تا ۲۵ درصد اقتصاد ایران را نفت تشکیل می‌دهد.

با این حساب کاهش ۴۰ درصدی تولید نفت در بهترین شرایط باعث سقوط ۹ درصدی اقتصاد ایران می‌شود. گزارش‌های ماهانه اوپک نشان می‌دهد، حجم تولید نفت ایران به ۲ میلیون و ۱۵۹ هزار بشکه و پایین‌ترین میزان خود -حتی در مقایسه با زمان جنگ- رسیده است. میزان تولید نفت ایران بعد از برجام به بیش از ۳ میلیون و ۸۰۰ هزار بشکه در روز رسیده بود و این روند تا زمان خروج آمریکا از برجام ادامه داشت. اما کسی تصور نمی‌کرد در فاصله یک سال و چهار ماه بیش از ۴۰ درصد کاهش پیدا کند و حجم صادرات نفت ایران به زیر ۵۰۰ هزار بشکه در روز سقوط کند.

آمار رسمی صادرات و فروش نفت ایران منتشر نمی‌شود. بر اساس آنچه در صفحه شناسه ایران در سایت اوپک آمده میزان مصرف داخلی نفت ایران در سال ۲۰۱۸ یک میلیون و ۸۵۴ هزار بشکه در روز بوده است. اگر میزان مصرف داخلی را همین در نظر بگیریم صادرات نفت ایران در ماه گذشته میلادی حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز بوده است. این رقم حتی به نسبت صادرات نفتی ایران در زمان جنگ نیز، ناچیز است.

آیا امکان بازگشت وجود دارد؟

پاسخ این سوال مثبت است. روی کاغذ و به حساب و کتاب ریاضی اگر تولید نفت به سطح دو سال پیش بازگردد اقتصاد ایران ۹ درصد رشد می‌کند و دوباره به مدار سابق بازمی‌گردد. با ذکر این توضیح که دو سال سال فرصت برای توسعه از دست رفته و سرمایه ملی (اقتصادی، سیاسی و اجتماعی) کاهش یافته است.

اما در عالم واقع کار به این سادگی نیست. اولا نشانه‌ای از کاهش تنازع و امکان حل و فصل مشکلات بین‌المللی و رفع تحریم‌ها دیده نمی‌شود، دوم، حتی در این صورت فرایند بازگشت به مدار سابق چندان کوتاه نخواهد بود، چنانکه در برجام هم تا رسیدن به سقف تولید نفت ۳.۸ میلیون بشکه در روز یک سالی زمان صرف شد؛ زمانی که در آینده حتما از این طورلانی‌تر خواهد بود، چرا که مارگزیدگان مثل سابق بی‌احتیاط به ریسمان سیاه و سپید برجام نزدیک نخواهند شد.